Kalıtsal Sferositoz Nedir?
Kalıtsal sferositoz ya da diğer adıyla herediter sferositoz, kırmızı kan hücrelerinin (eritrositlerin) zar ve iskelet yapısındaki genetik bozukluklar sonucu normal bikonkav şekillerini kaybederek küresel bir hale gelmesiyle ilişkili olan kalıtsal bir hemolitik anemidir. Hastalıkta ankirin, spektrin, band 3, protein 4.2 gibi zar proteinlerini kodlayan genlerdeki mutasyonlar hücre zarının dayanıklılığını azaltır, hücre yüzey alanı hacmine göre azalır ve eritrositler esnekliğini kaybeder. Sonuç olarak bu küresel hücreler dalak sinüzoidlerinden geçemez, erken yıkıma uğrar ve anemi, sarılık, dalak büyümesi gibi belirtiler ortaya çıkar. Ayrıca artan bilirubin düzeyine bağlı olarak safra taşı oluşumu görülebilir.
Kalıtsal Sferositoz Belirtileri Nelerdir?
Kalıtsal sferositoz, kırmızı kan hücrelerinin yıkım hızına ve aneminin derecesine göre hafif veya şiddetli belirtiler gösterebilir. En yaygın bulgular arasında kansızlığa bağlı halsizlik, solukluk, nefes darlığı, çabuk yorulma gibi genel anemi belirtileri yer alır. Hücre yıkımına bağlı olarak sarılık, göz aklarında sararma, koyu renkli idrar sık görülür.
Dalak büyümesi (splenomegali) sonucu karın sol üst kısmında dolgunluk, rahatsızlık hissi oluşabilir. Uzun süreli hemoliz, safra taşı gelişimine yol açabilir ve bu da karın ağrısı veya safra yolu enfeksiyonlarına neden olabilir. Ayrıca hemolitik krizler enfeksiyon sonrası ani kansızlık ataklarına yol açabilirken aplastik krizler kemik iliği baskılanması sonucu ağır anemiye neden olabilir. Bazı olgularda belirtiler hafif seyredebilir ve hastalık tesadüfen tespit edilirken, ağır olgularda büyüme geriliği, gelişme gecikmesi ve yorgunluk da görülebilir.
Kalıtsal sferositozun başlıca belirtileri şunlardır:
- Halsizlik, çabuk yorulma, solukluk
- Sarılık ve göz aklarında sararma
- Dalak büyümesi ve karın sol üstte dolgunluk hissi
- Koyu renkli idrar
- Safra taşı ve karın ağrısı
- Hemolitik veya aplastik kriz atakları
- Büyüme geriliği veya gelişme gecikmesi (çocuklarda)
Kalıtsal Sferositoz Neden Olur?
Kalıtsal sferositozun temel nedeni, kırmızı kan hücrelerinin zar yapısını oluşturan proteinleri kodlayan genlerdeki kalıtsal mutasyonlardır. Bu genetik bozukluklar, eritrosit zarının iskeletini zayıflatarak hücre yüzey alanının azalmasına ve hücrelerin küresel şekil almasına neden olur. En sık etkilenen genler arasında ANK1 (ankirin), SPTA1 ve SPTB (alfa ve beta spektrin), SLC4A1 (band 3 proteini) ve EPB42 (protein 4.2) bulunur. Bu proteinlerin işlev bozukluğu, hücre zarının esnekliğini azaltır ve kırmızı kan hücrelerinin dalakta kolayca parçalanmasına yol açar. Hastalık çoğunlukla otozomal dominant kalıtım gösterir, yani ebeveynlerden biri taşıyorsa çocukta da görülme olasılığı yüksektir. Ancak bazı durumlarda otozomal resesif geçiş veya yeni (de novo) mutasyonlar da görülebilir.
Kalıtsal sferositoza neden olan başlıca etkenler şunlardır:
- ANK1 geninde mutasyon (ankirin proteini bozukluğu)
- SPTA1 veya SPTB genlerinde mutasyon (spektrin eksikliği)
- SLC4A1 geninde mutasyon (band 3 proteini kusuru)
- EPB42 geninde mutasyon (protein 4.2 eksikliği)
- Otozomal dominant veya resesif kalıtım
- Nadiren yeni gelişen (de novo) gen mutasyonları
Kalıtsal Sferositoz Tanısı ve Uygulanan Testler
Kalıtsal sferositozun teşhisi, hastanın öyküsü, fizik muayene bulguları ve laboratuvar testlerinin birlikte değerlendirilmesiyle konur. Öncelikle ailede anemi, sarılık, dalak büyümesi veya safra taşı öyküsü tanı açısından önemlidir. Yenidoğan döneminde uzamış sarılık, tekrarlayan kansızlık atakları veya dalak büyümesi varlığı da hastalığı düşündürür. Muayenede solukluk, sarılık ve dalak büyümesi gibi bulgular görülür. Bu bulgularla birlikte yapılan kan testleri tanının kesinleşmesini sağlar.
Kalıtsal sferositozun tanısında kullanılan başlıca testler:
- Tam kan sayımı (CBC): Anemi saptanır, genellikle MCHC yüksekliği dikkat çeker.
- Retikülosit sayımı: Artmıştır, kemik iliğinin kırmızı kan hücresi üretimini artırdığını gösterir.
- Periferik yayma: Küçük, yuvarlak, soluk merkezi olmayan sferositler görülür.
- Direkt Coombs testi: Negatiftir, bu sayede otoimmün hemolitik anemi dışlanır.
- Hemoliz göstergeleri: İndirekt bilirubin ve LDH yüksek, haptoglobin düşüktür.
- Osmotik frajilite testi: Eritrositler hipotonik ortamda kolay parçalanır.
- EMA bağlanma testi (flow sitometri): Günümüzde en duyarlı ve özgül testtir, azalmış floresan bağlanma HS’yi destekler.
- Ektasitometri veya zar protein analizi: Hücre esnekliği veya zar protein eksikliklerini gösterir, ileri tanı yöntemleridir.
- Genetik testler: ANK1, SPTA1, SPTB, SLC4A1, EPB42 genlerindeki mutasyonları saptayarak kesin tanıyı ve aile taramasını sağlar.
Bu testlerin birlikte değerlendirilmesiyle negatif Coombs testi, sferosit varlığı, hemoliz bulguları ve yüksek MCHC kombinasyonu kalıtsal sferositoz tanısını güçlü biçimde destekler.
Kalıtsal Sferositoz Nasıl Tedavi Edilir?
Kalıtsal sferositozun tedavisi, hastalığın şiddetine, belirtilerin varlığına ve hastanın yaşına göre planlanır. Amaç eritrosit yıkımını azaltmak, anemiyi ve sarılığı kontrol altına almak, komplikasyonları önlemek ve yaşam kalitesini artırmaktır. Hafif olgularda genellikle destekleyici tedavi yeterliyken, orta ve ağır vakalarda cerrahi seçenekler gündeme gelir. Tedavi süreci yaşam boyu izlem gerektirir.
Kalıtsal sferositozun tedavisinde uygulanan başlıca yöntemler şunlardır:
- Folik asit desteği: Sürekli eritrosit yenilenmesi nedeniyle folat ihtiyacı artar; orta ve ağır olgularda ömür boyu folik asit takviyesi önerilir.
- Kan transfüzyonu: Şiddetli anemi, hemolitik veya aplastik kriz dönemlerinde geçici olarak kan nakli yapılabilir.
- Fototerapi veya değişim transfüzyonu: Yenidoğan döneminde belirgin sarılığı olan bebeklerde uygulanabilir.
- Splenektomi (dalağın alınması): Orta-ağır olgularda kalıcı tedavi sağlar, çünkü dalak eritrosit yıkımının ana yeridir. Genellikle 6 yaşından sonra uygulanır.
- Kısmi splenektomi: Bağışıklık fonksiyonlarını korumak amacıyla dalağın bir kısmının bırakıldığı cerrahi yöntemdir, bazı merkezlerde tercih edilir.
- Safra kesesi ameliyatı (kolesistektomi): Safra taşları varsa, splenektomiyle birlikte yapılabilir.
- Aşılar ve antibiyotik koruması: Splenektomi sonrası bakteriyel enfeksiyon riskine karşı pnömokok, meningokok ve H. influenzae aşıları yapılmalı, gerekirse koruyucu antibiyotik kullanılmalıdır.
- Düzenli takip: Hemoglobin, bilirubin, demir düzeyi, dalak ve karaciğer boyutu, safra kesesi ultrasonu ile periyodik kontrol gerekir.
Hastalığın hafif seyirli formlarında yalnızca folat desteği ve izlem, orta dereceli olgularda splenektomi sonrası yaşam boyu koruyucu önlemler, ağır olgularda ise transfüzyon ve cerrahi kombinasyonu ile tedavi planlanır.
Sıkça Sorulan Sorular
Yararlanılan Kaynaklar
- BMJ Best Practice. Hereditary spherocytosis – Symptoms, diagnosis and treatment.
https://bestpractice.bmj.com/topics/en-gb/1143 - Medscape. Hereditary Spherocytosis: Practice Essentials, Pathophysiology, Treatment & Management.
https://emedicine.medscape.com/article/206107-overview - The Blood Project. Hereditary Spherocytosis Review & Guidelines.
https://www.thebloodproject.com - Cleveland Clinic. Hereditary Spherocytosis: What It Is, Symptoms, Causes & Treatment.
https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/23058-hereditary-spherocytosis - MedlinePlus Genetics. Hereditary Spherocytosis.
https://medlineplus.gov/genetics/condition/hereditary-spherocytosis - St. Jude Children’s Research Hospital – Together by St. Jude™. Hereditary Spherocytosis.
https://together.stjude.org/en-us/conditions/blood-disorders/hereditary-spherocytosis.html - British Committee for Standards in Haematology (BCSH). Guidelines for the Diagnosis and Management of Hereditary Spherocytosis.
https://www.gloshospitals.nhs.uk/media/documents/BCSH_Guidelines_for_Hereditary_Spherocytosis.pdf - UpToDate. Hereditary spherocytosis – Clinical features, diagnosis, and management.
https://www.uptodate.com/contents/hereditary-spherocytosis - MedicineNet. Spherocytosis (Hereditary HS) Symptoms, Causes, Diagnosis, and Treatment.
https://www.medicinenet.com/spherocytosis_hereditary_hs/article.htm - Wikipedia. Hereditary Spherocytosis.
https://en.wikipedia.org/wiki/Hereditary_spherocytosis